Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Instytut Filologii Słowiańskiej

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Teresa Zofia Orłoś

Pani Profesor Teresa Zofia Orłoś (20.02.1930 – 11.11.2009), dla najbliższych Teś, przez studentów nazywana niekiedy od inicjałów imion Tezetą, była osobą niezwykle zaangażowaną w pracę naukową, której pozostała wierna do końca życia. Ostatnią publikacją, której wydania niestety nie doczekała, był Wielki czesko-polski słownik frazeologiczny. Zdążyła jednak przygotować ostateczną wersję słownika i do końca, również w czasie choroby, czuwała nad jego wydaniem.

Od początku pracy zawodowej związana była z krakowską slawistyką i Krakowem, w którym mieszkała przez większość swojego życia. Urodziła się we Lwowie, gdzie spędziła pierwsze lata życia i gdzie podczas okupacji hitlerowskiej zginęli Jej najbliżsi: rodzice i siostra. Jej samej udało się uratować i wyjechać do Warszawy, a po wojnie do wujostwa w czeskiej Pradze, gdzie uczęszczała do gimnazjum ogólnokształcącego. Wiosną 1950 roku zdała maturę i przyjechała na studia do Polski. Wybrała Kraków i studia na otwartej właśnie na Uniwersytecie Jagiellońskim filologii słowiańskiej (specjalność: filologia czeska). Od początku dała się poznać jako niezwykle pracowita i sumienna studentka. Bardzo dobre wyniki w nauce oraz doskonała znajomość języka czeskiego spowodowały, że prof. Tadeusz Lehr-Spławiński, ówczesny kierownik Katedry Filologii Słowiańskiej, już w trakcie studiów zaproponował Jej pracę w Katedrze (od czwartego roku studiów pracowała jako zastępca asystenta, a od piątego jako asystent kontraktowy).

10 czerwca 1955 roku pomyślnie zdała egzamin magisterski i rozpoczęła pracę w Katedrze Filologii Słowiańskiej, najpierw na stanowisku asystenta, następnie adiunkta, a od roku 1977 docenta. Dziesięć lat później, w roku 1987, została profesorem nadzwyczajnym, a w roku 1993 została mianowana na stanowisko profesora zwyczajnego. W obecnym Instytucie Filologii Słowiańskiej UJ pełniła również obowiązki administracyjne: w latach 1988–1991 była wicedyrektorem Instytutu, a w roku 1994 została kierownikiem utworzonej wówczas Katedry Filologii Czeskiej i Łużyckiej (funkcję tę pełniła do roku 2001). Na emeryturę przeszła w 2000 roku, ale na Uniwersytecie Jagiellońskim pracowała do roku 2003, najpierw na 1/2, a następnie na 1/3 etatu. Uwzględniając więc również Jej pracę w czasie ostatnich lat studiów, z uniwersytetem zawodowo związana była 50 lat. W rzeczywistości jednak znacznie dłużej – jako kierownik zespołu grantowego obecna była w Instytucie Filologii Słowiańskiej do końca życia.

Prof. zw. dr hab. Teresa Zofia Orłoś należała do grona wybitnych językoznawców bohemistów. Pozostawiła po sobie bogaty dorobek – ponad 170 publikacji, w tym 15 pozycji książkowych (5 opracowań przygotowanych we współautorstwie) z zakresu historii języka czeskiego, leksykologii, a w ostatnim czasie frazeologii w ujęciu kontrastywnym czesko-polskim. Wkład Profesor Teresy Zofii Orłoś w bohemistykę jest ogromny. Wybitne dokonania, które przyniosły Jej szerokie uznanie w polskiej i zagranicznej slawistyce, były wielokrotnie nagradzane. Za swoje osiągnięcia naukowe otrzymała m.in. Złoty Krzyż Zasługi oraz Krzyż Kawalerski Polonia Restituta.

Profesor Teresa Zofia Orłoś aktywnie uczestniczyła również w pracach różnych komisji naukowych, m.in. Komisji Językoznawstwa PAN, Komisji Słowianoznawstwa PAN, Komisji Środkowoeuropejskiej PAU oraz Komisji Frazeologicznej przy Komitecie Językoznawstwa PAN.

Działalność naukowo-badawcza prof. Teresy Zofii Orłoś koncentrowała się początkowo wokół historii czeskiego języka literackiego, w szczególności rozwoju słownictwa czeskiego w XIX wieku, wpływu języków słowiańskich na kształtowanie się czeskiej leksyki oraz wokół wzajemnych czesko-polskich kontaktów językowych. Wynikiem tych zainteresowań były prace: Zapożyczenia polskie w słowniku Jungmanna (1967), na podstawie której w roku 1964 otrzymała stopień doktora nauk humanistycznych, oraz Zapożyczenia słowiańskie w czeskiej terminologii botanicznej i zoologicznej (1972). Druga publikacja stała się podstawą do nadania Jej w roku 1972 stopnia doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa (za tę książkę otrzymała w roku 1974 nagrodę Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki). Inne prace z tej dziedziny, to m.in. Polonizmy w czeskim języku literackim (1987), Studia bohemistyczne (cz. 1 i 2, 1992), Tysiąc lat czesko-polskich związków językowych (1993; opracowanie na podstawie wydanej wcześniej popularnonaukowej broszury Polsko-czeskie związki językowe  (1980) oraz Czeskie odrodzenie narodowe i językowe (2000). Na szczególną uwagę zasługują Studia bohemistyczne, zwłaszcza część I zawierająca m.in. opis odkrytego w zbiorach Biblioteki Seminarium Duchownego w Tarnowie staroczeskiego rękopisu Nowego Testamentu (tzw. rękopis „morawski”), a ponadto analizę odkrytych przez prof. Orłoś rękopisów staroczeskich z depozytu berlińskiego Biblioteki Jagiellońskiej, przede wszystkim zaś szczegółowy opis fragmentu staroczeskiego Nowego Testamentu oraz fotokopię wraz z transkrypcją tego zabytku.

Pani Profesor często mówiła, że ważne jest, by robić w życiu to, co się lubi. Ona sama miała szczęście robić właśnie to, co lubiła. Potwierdzają to Jej życie, praca i dokonania. Z pewnością właśnie pracę naukową zaliczała do aktywności, której nie traktowała tylko i wyłącznie jak obowiązek, ale również przyjemność, której w pełni się oddawała. Świadczyć o tym może fakt, że nawet po przejściu na emeryturę, była niezwykle aktywna naukowo. Ten czas wypełniła Jej praca w grantach, których była autorką i kierownikiem (skład zespołu: T.Z. Orłoś, E. Lotko, H. Wróbel, D. Bielec, R. Bura, J. Korbut). Pierwszy projekt badawczy pt. „Pozorna ekwiwalencja językowa czesko-polska” przyniósł opracowanie tego zagadnienia w postaci dwóch publikacji książkowych przygotowanych pod redakcją Pani Profesor; w roku 2003 ukazał się Czesko-polski słownik zdradliwych wyrazów i pułapek frazeologicznych, a rok później Czesko-polska pozorna ekwiwalencja językowa. Pierwsza książka jest najobszerniejszym jak dotychczas słownikiem tego typu par wyrazów i frazeologizmów, druga zaś pomyślana została jako skrypt dla studentów (zarówno polskich bohemistów, jak i czeskich polonistów) i omawia zagadnienia dotyczące przede wszystkim pozornej ekwiwalencji gramatycznej.

W latach 2003–2006 prof. Orłoś kierowała zespołem grantowym przygotowującym „Wielki czesko-polski słownik frazeologiczny”. Temat projektu wynikał z wcześniejszych zainteresowań Pani Profesor frazeologią. W roku 1996 bowiem wraz z Joanną Hornik wydała Czesko-polski słownik skrzydlatych słów, który spotkał się z życzliwym przyjęciem ze strony recenzentów i czytelników. Już wcześniej jednak, bo od lat 80., publikowała artykuły dotyczące frazeologii czeskiej, w tym wiele w ujęciu kontrastywnym czesko-polskim. Ich poszerzone i zaktualizowane wersje ukazały się w 2005 roku w zbiorze Studia z frazeologii czeskiej i polskiej. Praca nad czesko-polskim słownikiem frazeologicznym okazała się niezwykle żmudna i czasochłonna. Został on wydany w roku 2009, kilka tygodni po śmierci Pani Profesor. Dla nas, współpracowników, było niezwykle przykre, że nie mogliśmy wspólnie z Panią Profesor, pomysłodawczynią i kierownikiem projektu, cieszyć się efektem naszej pracy.

Pani Profesor Teresa Zofia Orłoś pozostawiła po sobie cenny dorobek naukowy, a także liczne rzesze wychowanków. Sądzę, że najbliżsi uczniowie zapamiętają Ją jako wykładowcę wymagającego, ale przy tym życzliwego, który zawsze znajdował czas dla swoich studentów i doktorantów. Przyjaciele i bliscy współpracownicy wspominają Panią Profesor jako osobę uzdolnioną plastycznie, lubiącą dzielić się wytworami swojej pracy: początkowo była to sztuczna biżuteria, później – aniołki z modeliny lub pieczone z ciasta i malowane. Z okazji świąt Bożego Narodzenia byliśmy więc obdarowywani aniołkami: małymi, dużymi, stojącymi i do zawieszenia, tymi zwykłymi, ale też aniołkami-Szwejkami (czasami z kuflem piwa w ręce). Jego Magnificencja, Rektor Franciszek Ziejka, otrzymał zaś pewnego roku aniołka w todze z kołnierzem z gronostajów. Z pewnością zapamiętamy Panią Profesor również jako osobę niepozbawioną poczucia humoru.

 

Renata Bura

 

Aniołki profesor Teresy Zofii Orłoś